Filhor Paolig a Gersatan

Genre
Tales & short stories
Language
Breton
Source
Saint Brieuc, Moulerezh Sant Gwilherm, 1910
Notice
The spelling has been modernized, but some forms (mutations, verbal particles...) has been kept.
Transcription
Sébastien Marineau
In the same work :

Bloaz a vije a-benn dilost miz Genver abaoe ma oa dimezet Per ar Paour gant Soaz an Dienez ; ya, a-benn pemzek deiz e vije bloaz abaoe ma oant deut da chom en ur penn-ti, sko e-kichen Maner ar C’hagn, e-lec’h ma veve aotroù an Didruez. Madik a-walc’h ez ae an traoù en-dro gant an daou yaouank, abaoe o eured, Per o tevezhiañ tost ken alies ha bemdez, er c’hêrioù a-ziwar-dro ; ha Soaz, diouzh he zu, oc’h ober war-dro an tiegezh, hag a-hent-all o c’hounit ur gwennegig bennak ; rak un tammig edo kemenerez, ha pa c’helle kaout labour gwriat, e laboure.

***

Siwazh ! da zerc’hent an Nedeleg, ar gurun a strakas a-zioc’h o fennoù. Pengwennig, ar vuoc’h hag o doa gellet prenañ gant o espern, dre galz a boan avat, Penngwennig a zegouezhas dezhi mont dre laer da beuriñ e foenneg Maner ar C’hagn ; an Didruez he gwelas, ha pim ! e tennas warni... Tristidigezh ! Petra d’ober er penn-ti bremañ e-pad ar goañv kalet, hep berad laezh, na begad amann ? Dioueret, a dra sur ! Met, mard eo aes lavaret ar ger, gouzañv an dra a zo tennoc’h. Hag ouzhpenn-se, nec’h o doa a-hent-all, rak hepdale, eus an eil devezh d’egile, e-lec’h daou, e vijent tri o chom er penn-ti.

Un devezh eta war ar gentañ sizhun a viz Genver, Per ar Paour, o tevezhiañ gant Herri ar Marichal, a oa bet kaset gant hemañ da droc’hiñ mouded du-hont e lanneg Poull-ar-Brini. An deñvalijenn en em led abred d’ar c’houlz bloaz-se ; hag an devezhour a oa war-nes diskregiñ diouzh e labour, ha klask penn an hent da vont d’ar gêr, pa welas o tont etrezek ennañ un aotroù.  Ya, mar plij, un aotroù ! Kentañ m’her gwelas, e kavas warnañ stumm an Didruez ; hag ur soñj fall a bignas d’ar red d’e benn : ober e stal dezhañ. Un taol meur dre gostez e benn, prim, hag e tiskarfe d’an douar an Didruez, e-giz m’en doa diskaret hemañ Penngwennig en devezh all. Met nann, n’eo ket aotroù Maner ar C’hagn an hini eo, rak an Didruez a zo anezhañ ur c’hof bras don ha tev, war un divesker berr, e-giz un irvinenn war he gwrizioù moan ha bresk, ha du liv e zremm e-giz revr ur bilig krampouez ; e-lec’h an diavaeziad-mañ a zo ruz e vlev, ur fri moan hag hir e-kreiz un dremm eskernek, ha barv ruz-tan dindan e chink. C’hwezh an dev a deu dioutañ, a lavarfed.

– Ac’hanta, devezhour, emaout o vont d’ar gêr gant skuizhder da zevezh ?

– Ya, eme Per ar Paour, e varr war e skoaz ; mont a ran da welet penaos emañ va gwreg ganti du-hont.

– A ! ya, gwreg a teus ; bugale ivez marteze ?

– N’em eus ket evit c’hoazh.

– Nemet e c’hellfes kaout marteze ?

– Hag hep dale pell, marteze, e-giz ma lavarit.

– Ha ! Ha ! eme an aotroù ruz, c’hwezh ar suilh ouzh e heul ; m’am bije bet amzer da chom dre amañ, em bije goulennet diganit bezañ ar paeron. Petra ’lavarez ?

– Me ? O ! me, netra ebet. Nemet marteze va gwreg...

– Da wreg ? Da wreg zo er gêr, mat du-se. Klev ’ta, mar karez neuze e vezin ar paeron, hag a-benn un dek pe zaouzek vloaz ac’hann, pa vo deut ur c’hrennard anezhañ, e kasin va filhor ganin da’m maner. Graet eo ar marc’had ?

– Ar marc’had a vefe graet, rak mat a-walc’h eo marteze ; met va gwreg ?

– Ur stal gaer ; da wreg eo da wreg, ha n’eo ket te eo.

– N’eo ket me, nann, gwir ; met ar gwreg eo hanter ar gwaz.

– Gaou !... Marc’had graet, ya pe nann ?... Ma’z aimp du-hont betek ostaliri Kabouig da gemeret un dra bennak ; rak an tan a zo em gourlañchenn hiriv. Ya pe nann ?...

– Lakeomp ya, neuze.

Hag ez eont o daou da evañ.

En ur zont er-maez, a-raok lavaret kenavo an eil d’egile, an aotroù ruz a ziskrabas an hent bras a-ziwar c’horre gant e votez, hag a zic’holoas kerkent ur yalc’had aour.

– Del ! devezhour, setu amañ evit va filhor da zont. Dalc’h soñj ! A-benn un dek pe zaouzek vloaz e tistroin d’e gerc’hat. Ac’hann di, mar en em gavez e diouer, goulenn sikour digant paeron da vab, an aotroù galloudek Paolig a Gersatan...

Souezhet, sebezet, goude kenavo, Per ar Paour a droas kein evit dont d’ar gêr. Kerkent e klevas ur c’hoarzh trenk, skiltr, roc’hellek, hag un tenn o strakal pounner d’en heklevioù. Distroiñ a reas e benn : roud ha merk ebet mui eus an aotroù ruz ! Tra, tra, nemet c’hwezh an dev o flaeriañ muioc’h-mui. Ha Per prim ac’hano d’ar gêr, hep chom da varc’hata, troet e souezh en aon !... Paolig a Gersatan, soñjit ’ta, tudoù ! Soñjit ’ta !...

***

En ur zegouezhout er gêr, Per ar Paour a gavas, ouzh e c’hortoz, ur mabig bihan nevez ganet. Met siwazh ! diwar an taol-se, e wreg Soaz a chomas pell da stlejañ war he gwele ; ne deuas ket ar yec’hed dezhi, ha bloaz bennak goude Per a oa intañv ; hag alies e rankas furchal e-barzh yalc’h Paolig a Gersatan evit sevel ar paourkaezh minor Erwanig. Rak Erwanig eo e oa bet anvet ar paotrig, hep derc’hal an disterañ kont eus anv Paolig an Daonet, en doa c’hoant da gaout anezhañ da filhor.

***

Koulskoude Per a chome pouez ar yalc’had aour da vec’hiañ e goustiañs ; ha n’eo ket hep keuz e wele ar bloavezhioù o vont bep eil da gouezhañ e donder puñs distradet an Amzer dremenet : ha koulskoude Erwanig, dre ma kreske en oad, a greske ivez e furnezh : gouzout a rae e gatekiz eus ar penn d’al lost, ha desket bras en doa lenn ha skrivañ a-benn e zek vloaz. — Koulskoude keuz ha glac’har an tad, hag emichañs ivez pedennoù ar vamm eus lein an Neñvoù, a deneraas kalon sant Erwan ; ha setu  un nozvezh ar sant mat da zihuniñ Per ar Paour diwar greiz e bennad kousked ; « Dihun, Per, ha bez dizaon : me eo Erwan Helori

          Bet gwechall breutaer,
          Met hep bezañ laer.

ar pezh a souezhas pobl Treger ! Ret eo din diwall va filhor Erwanig, peogwir e teus roet va anv da’z mab. Bez dizaon, me ’lavar ! A-walc’h e vo dit roiñ da Erwanig ar vazh-mañ, ur vazh korz kleuz ; karg ar vazh a zour benniget ; lavar da’m filhor derc’hel tost dalc’hmat d’e vazh, ha pa deuio an diaoul d’e glask, skuilhañ dour benniget war al lostek-se, ha ni a welo pehini eo ar gwellañ paeron, pe me, pe Paolig a Gersatan ! »

Per, diskredig un tammig, a soñjas « Dal ! Nemet un huñvre n’em eus graet ken adarre ! » Met antronoz vintin, pa baras ar sklêrijenn, neuze e kredas en doa e gwirionez gwelet sant Erwan, rak ar vazh korz a oa harpet ouzh ar gwele. Ha Per da drugarekaat ar Sant, ha da genteliañ Erwanig.

***

D’an abardaez zoken, Erwanig hag e vazh korz a oa o tont eus ar c’hatekiz. Degouezhet e-kichen Maner ar C’hagn, e klevas ur c’hoarzh a-dreñv e gein, ha pa droas dispont e benn, un diaoul, stummet divalav a-walc’h evit-se, a lavaras dezhañ :

– Me zo deut da glask mab Per ar Paour da zont da gaout e baeron.

– Me eo mab Per ar Paour ; va faeron zo er baradoz.

– He ! Eh ! He ! Bet eo er baradoz a dra sur, met n’emañ mui, rak me zo deut kuit ivez war e lerc’h, ur pennad brav a zo ; ha bremañ emaomp du-hont e Maner Kersatan. Deus buan ’ta da gaout da baeron.

Hag al losteg daonet a fellas dezhañ kregiñ e brec’h ar paotr ; met Erwanig a lammas a-gostez, a skuilhas warnañ ur berad dour benniget eus e vazh :

– Kerzh, emezañ, da lavaret da’m paeron e tle bezañ bras a-walc’h da zont e-unan da gerc’hat e filhor !

Kristenien ! Mevel Paolig a zifretas kuit ac’hano davet e vestr  ! Hag hemañ pa zegouezhas e vevel d’en em glemm hep bezañ graet e gevridi, a sankas don dezhañ e forc’h houarn ruz etre e c’haol. Diouzhtu daouzek losteg all a oe karget a-nevez eus ar gevridi, hag an Diaoul Kamm a oe lakaet d’o bleinañ.

O welet un hevelep strollad o tegouezhout, Erwanig a lavaras d’ar c’habiten :

– A ! Paourkaezh kammig, berr e c’har, ne dalveze ket dit a boan dont betek amañ. Graet eo va soñj ganin da vont !

Hag eñ en hent gante.

E Kersatan e oa ur gampr evit Erwanig pa zegouezhas.

– Penaos ? eme paotr ar vazh korzh ; daoust ha n’eo ket kevnid a welan-me aze e korn ar mogerioù ? Petra ! Kempennomp buan ar gampr-se, lorgnez ; ha buan ’ta !

Ur vrizhadenn dour benniget d’o sikour ! Fentus e oa o gwelet o welc’hiñ, o stokiñ, o tiverglañ, o spurat, o tigevnidañ ; int a lamme a-wechoù betek ar solioù, ken ma chome o blev rostet stag ouzh an treustoù !...

Pa ehanas an abadenn, an Diaoul Kamm, eñ, na ehanas ket da vlejal evit-se, astennet penn-da-benn gant e gorf war al leur-zi. Ret e oe d’ar re all sevel anezhañ en e sav, ha neuze e oe gwelet e oa hanter-dorret e c’har vat gant ar paourkaezh diaoul ! — Hag en ur glevet kement a cholori, Paolig a Gersatan a zeredas d’ar gampr gant e forc’h ruz, da lakaat ar peoc’h, un toullad mevelien kornek war e lerc’h. Seizh mil malis a yeas don en e gorf entanet o welet e gabiten kamm e pe stad edo. E oa o vont da c’hourdrouz Erwanig ; mat ar paotr a grog buan er vazh korz, hag ur vrizhadenn dour benniget ivez d’ar Mestr-Bras. Nag eñ a lamme ! Nag eñ a yude kounnaret ken ma tistone forn an ifern dindan e c’harmoù roc’hellek ! Ar ferc’hier-houarn o vont en-dro, an diaoulien an eil o toullgofañ egile. Tud keizh !...

Hag evel-se Erwanig a oe lezet da zistroiñ d'ar gêr ! — Nemet antronoz vintin e savas keuz da Baolig.

– Penaos ? Penaos ? emezañ, me, Mestr ar Forn, a vezo devet gant ur mec’hieg evel-se ? Hag ur filhor din ouzhpenn-se ? O ! O ! nann, ne vezin ket emichañs, m’hen tou war va forc’h, va lost ha va c’herniel !

Hag e tibabas un toullad eus ar gwellañ, ar gwashañ, ar c’hrishañ, ar spontusañ e-touez e vevelien, da vont war-lerc’h e filhor. Ha setu strollad an diaoulien lostek gant o ferc’hier houarn riz da glask penn ouzh paotr ar vazh korz.

Piv a oa en o fenn, a gav deoc’h ?... An Diaoul Kamm adarre, bizier loaek gantañ, abalamour d’e c’har vat hanter-dorret ha bloñset e-pad abadenn ar gampr. Ya, lavaret a rae, eñ, e teuje a-benn eus e gevridi d’an eil gwech pe e kollfe e anv, hag e karfe dont da vezañ kamm eus an daou du.

Erwanig, eñ, d’ar c’houlz-se, o welet an noz o vont bremaik da gouezhañ war e c’horre, a reas e soñj da vont da glask goudor en un tu bennak. Ar gentañ dor a gavas e oa dor ul lojennig, savet e gwasked un dorgenn, war bevenn ur c’hoad, e-giz un neizh gwennili savet e gwasked ur post dindan un doenn. D’ar c’hentañ taol a skoas e teujod da zigoriñ dezhañ, rak n’eus ket gwelloc’h eget ar paour da sikour ar paour. Un intañvez, yaouank c’hoazh, eo a veve el lojenn gant ur verc’h a zek pe zaouzek vloaz, plac’hig koant eus ar c’hoantañ. Ur skudellad soubenn an avaloù douar a oe fardet d’ar beajour yaouank ; ha goude koan hag e bedennoù, o vezañ ne oa nemet ur gwele en ti, ar paotrig a c’hourvezas war un duilh plouz.

E oa zoken e-kreiz an noz oc’h huñvreal d’e vazh korz ha d’e sant paeron pa zihunas gant ar c’hement a drouz hag a strak a leunie an ti. C’hwezh ar pilhoù suilhet hag an tont [?] devet a gleve ivez, ha neuze o tañsal e wele un toullad goulaouioù, a zaou da zaou, lugernus evel tan. Kerkent ma c’hellas enaouiñ al lutigenn rousin, neuze e welas piv a rae ar reuz.

– A ! gagnoù, emezañ, en ur sevel ; c’hwi adarre ? Gortozit ac’hanon ’ta !

Bzit !... Bzit !... An dour benniget er-maez eus er vazh korz.

– A-walc’h ! A-walc’h ! A ! Yaou ! a vlejas an diaoulien.

– A-walc’h ? eme Erwanig ; ya, met hepken ma teuit a-benn, a-raok ar gouloù-deiz, da sevel en-dro d’al lojenn-mañ ur maner eus ar c’haerañ !

– A-walc’h ! Ya, ya, ar maner a vo savet !

Emichañs sikour a deuas dezho eus Kersatan : mañsonerien, kilvizien, heskennourien, marichaled oa anezho ; betek ar mintin ne gleved nemet mein o trailhañ, morzholioù o skeiñ didruez, heskennoù o skrignat o dent, annoazoù o tiston, ha me ’oar, me !... Ar pezh a ouzon eo, pa strinkas an heol-mintin e vannoù kentañ dre an oabl, en-dro d’al lojenn, e oa war-sav ur maner dispar, mogerioù uhel gant dorojoù brasn en-dro dezhañ. En ur c’horn-tro, an diaoulien a c’hortoze bezañ lezet da vont ac’hano.

– Tostait amañ, gagnoù ! eme Erwanig hag e skuilhas warno ur vrizhadenn diwezhañ !

Ur cholori spontus a savas etrezo, kerniel an eil o toullañ egile. Gwashoc’h c’hoazh ! An hini kamm, brevet e c’har vat dezhañ etre daou pe dri damm, a oa ret dezhañ bezañ kaset d’ar gêr war ur c’hravaz daoubennek.

En un ober an nozvezh-se, a-benn ar mintin, Erwanig en em gavas koshaet ha deut da zen yaouank ; merc’h an intañvez ivez oa anezhi ur grouadurezh gaer, ur boked a yaouankiz. — Ur pennadig goude, amzer da Erwanig da vont da glask e dad, e oe euredet paotr ar vazh korzh gant e zousig koant. Lod a lavar zoken eo sant Erwan Helori a ziskennas eus lein an Neñvoù, da skoulmañ an div galonig yaouank. Ar pezh a zo gwir da vihanañ eo penaos, en o maner, nag Erwanig nag e bried na ankounac’heas morse e oant bet paour gwechall. Hag o daou ez ejont war-eeun tenn d’ar Baradoz, pa varvjont, dre sikour sant Erwan, petra bennak ma oa bet Erwanig ar Paour.

Filhor da Baolig a Gersatan.