ur C’haper droch

Genre
Contes & nouvelles
Langue
Breton
Source
Saint Brieuc, Moulerezh Sant Gwilherm, 1910
Remarques
Nous avons modernisé l’orthographe tout en conservant certaines tournures d'origine (mutations, particules verbales...).
Transcription
Sébastien Marineau
Dans le même ouvrage :

Ne fell ket din, tamm ebet, lavaret eo droch kement den a zo war-dro Beg ar Raz. Nann, nann ! Pell ac’hano ! Krediñ a ran koulskoude ez eus dre eno un amziod, un hanter fur bennak, evel  el lec’hioù all. Ar C’haper a zisplegin deoc’h e zoare, ne oa nag eus Kledenn nag eus Plogoñv ; eus an Enez Sizun e oa genidik.

Gwenole Mellfaout (hennezh eo e anv) a ranke bezañ ganet da sadorn goude koan diwezhad, rak gwall skañvik oa e dammig penn dindan e gozh tog. Gwelet a reoc’h an dra-se hoc’h-unan pa glevoc’h an troioù divalav a c’hoarvezas gantañ, ur bloavezh bennak a zo, en un ober e dro e Kemper da zeiz foar vras Hanter Ebrel, daoust d’e wreg, Mari-Gaid.

Gwenole n’en doa gwelet betek neuze nemet dour sall, bili gwenn ha bezhin druz an Enez Sizun ; kent-se, pa ziskennas eus e vag war an douar-bras e porzh Douarnenez, e oa souezhet hag e chome sebezet, koulz lavaret, bep kammed ma rae.

- Setu amañ un ti hag a zo uhel avat, emezañ. Penaos an tanfoeltr e c’heller kaout plas a-walc’h, ichou a-walc’h, er-maez da sevel tiez ken bras-se ?

A bep seurt e lavare en ur vont gant an hent etrezek Kemper.

E-kreiz ul lanneg e welas ur vilin avel, gant he bannoù hag he ibilioù goloet a lien. Ar vilin n’ez ae ket en-dro d’an ampoent, hag he bannoù a chome e kroaz.

– Biskoazh kement all ! eme Gwenole, petra eo an istrogell-se ?... A ! e pelec’h e oa va sammig spered ganin ? Soñj am eus bremañ, war an douar-bras e kaver kalz a groazioù ; sur a-walc’h hounnezh a zo unan anezho... Me ho salud, Kroaz va Salver !...

Hag ar C’haper o vont war benn e zaoulin da ober ur pennadig pedenn, rak un den a feiz bev e oa, daoust dezhañ bezañ hir e zivskouarn !...

War-dro ar c’hreisteiz, Gwenole a zegouezhas e Kemper. Kristenien, nag eñ a zigoras du-se frank e c’henoù e kêr Sant Korantin ! Da gentañ tra, e reas an dro da blasenn al loened-korn.

– Nag a saout, emezañ, souezhet a-grenn ; nag a saout, paotred paour ! Saout leueoù, saout laezh ! A ! pa soñjan, ni, du-mañ en Enez Sizun, n’eus nemet div vuoc’h ganeomp : unan d’an Aotroù Person, hag eben d’an Aotroù Maer. Gwir eo ivez, du-mañ n’eo nag hir na druz ar peuriñ ganeomp.

Hag eñ pelloc’h da gaout ar c’holeoù bras hag an ejened lart-toaz

– Aotroù Doue, eme hor C’haper, biskoazh em buhez ne welis loened par d’ar re-se ! End-eeun, tud a rank bezañ o vevañ war an douar-bras koulskoude, peogwir an holl loened-se a zo da vezañ gwerzhet, lazhet ha debret betek an hini diwezhañ. O ! Ya, nag a bet a zo brasoc’h eget an Enez Sizun ! Ouzhpenn kant gwech marteze !

Hag ar C’haper o vont ac’hano da ober ur bale betek marc’had ar c’hezeg. Souezhet-marv, sabatuet naet, sebezet-holl, mantret-krenn, e chomas eno ur pennadig, digor-bras e c’henoù ha difronket e zaoulagad. Ne chomas ket re bell koulskoude, rak ne grede na troiñ na distroiñ e tu ebet, na fiñval na flach an disterañ ; a-boan m’o doa e zivesker nerzh a-walc’h da zerc’hel anezhañ en e sav.

Ma n’en defe ket gwelet kement a dud ha ma oa eno war-dro al loened kaer-se, me ’gred a-walc’h, neuze e vije pignet an derzhienn grenerezh war chouk Gwenole hag e vije tec’het hemañ kuit ac’hano gant ur c’horfad spont ! Met nann ! Kaer o doa ar roñsed gwinkal ha dispac’hañ, kaer o doa ar mammoù-kezeg gervel d’o c’haout ebeulien hag ebeulezed ken na dregerne al leurgêr gant o mouezhioù, an dud ne spontent ket evit se, hag ar varc’hadourien ne gollent ket nebeutoc’h o amzer o varc’hata hag o c’hlabousat. N’eus forzh, petra bennak ma wele ar re all o vont hag o tont dizaon dre eno, Gwenole Mellfaout ne oa ket dinec’h, na dispont kennebeut ?

Peadra, emezañ, am eus gwelet ar c’hezeg evel-se. Ma tegasfe unan bennak eus ar re-se, nag a dud a vefe breset, gloazet, lazhet marteze ; rak na buan e tegouezh droug !... Deomp ac’hann, tost da ziv eur heol eo, a gredan... Koulskoude me ’garfe bezañ gellet prenañ ur marc’h bihan da gas ganin d’an Enez Sizun !...

– Sell ! Aze bara o werzhañ. Naon du a zo deut din o chakañ goullo abaoe ar mintin-mañ !

Hag e prenas un tamm bara lakez hag un daou wennegadig silzig kamm da zebriñ gantañ...

En ur vont penn-da-benn gant ar ruioù, e tegouezhas dirak an iliz-veur.

– Feiz da’m Doue ! eme ar C’haper, setu aze ur chapel gaer en enor da Sant Korantin ; met perak an tanfoeltr ez eus pignet aze daou dour war an doenn ? Gwelloc’h e vije kas unan eus ar re-se d’an Enez Sizun du-mañ, nemet an dra-se ne blijfe ket a-dreist da Sant Kaourintin. N’eus forzh, mont a ran atav e-barzh da lavaret va fater.

Echu e bedenn gantañ, Gwenole a deuas war blasenn an iliz da sellet ouzh ar stalioù-mezher, ouzh marc’hadourien priajoù Lok-Maria. E oa war-bouez ober e soñj da glask penn an hent da vont d’ar gêr, pa welas un den o werzhañ sitrouilhez. Ar C’haper n’en doa morse gwelet traoù e-giz-se.

– Petra ’werzhit aze ? emezañ d’ar marc’hadour.

Hemañ a gredas e a oc’h ober ar sod anezhañ, hag a respontas ken buan hag hep c’hoarzhin :

– Gwelet a rit hoc’h-unan, va den ; n’eus ket kalz a varc’hadourezh mui ganin, rak mat eo bet ar foar war ar vioù kezeg.

– Petra ? Salver benniget ! eme ar C’haper ; vioù kezeg eo ar re-se ? Feiz da’m Doue, biskoazh em buhez ne welis vioù pa d’ar vioù-se ! A ! petra ’soñjan-me ? Neuze, mar prenan ur vi kazeg diganeoc’h, e c’hellin kaout ur marc’h bihan diwarnañ ?

– Ya, ur marc’h pe ur gazeg, n’on ket evit lavaret deoc’h pehini ; met unan a zaou, netra suroc’h na sklêroc’h.

Ha Gwenole Mellfaout, leun e benn a huñvreoù, a chomas ur frapadig da soñjal.

– Vioù er mod-se a zo ker, n’int ket ? emezañ.

– Nann, n’int ket sur, a respontas ar marc’hadour ; war-greiz ar foar ez aent betek pemzek, c’hwezek real an tamm. Bremañ ar re vrasañ zo aet er-maez ; koulskoude setu amañ unanig brav. Mat ! klaskit ho pezh skoed, skoit aze hag e vezo deoc’h !

– Ur pezh skoed n’eo ken ? eme Gwenole ; peadra zo ganin neuze c’hoazh. Va yalc’h n’eo ket eus ar reutañ, koulskoude trizek reak, daou wenneg ha tri liard a zo enni.

 

Hag e paeas, hag e skoulmas e vi kazeg en e vouchouer-fri, ha ’ya etrezek Douarnenez da glask e vag da distroiñ d’an Enez Sizun, laouen an tamm anezhañ, me ’gav din, laouen o vezañ bet amziod, fur-sot a-walc’h da brenañ ur skoed ur gozh sitrouilhezenn.

 

Gwenole Mellfaout, dre ma vuzule hent, a soñje ennañ e-unan :

– Va gwreg a zifenn ouzhin dont da foar Hanter-Ebrel, an arsodez zo anezhi. Met pa welo ar vi kazeg !... A ! Pa soñjan, me a gaso d’an Enez Sizun ar c’hentañ penn-kezeg a vo bet morse enni. Hiviziken me ’vo prizet gant an dud du-mañ, ha piv ’oar ? evidon-me ne lavaran ket nann, marteze a-benn an taol kentañ, e vezin anvet da veur a lec’h « Tonton François » hag a zo deut da vezañ bouzar un tammig mat zoken... Evit gwir, me n’on ket un diod, un azen, e-giz m’o deus c’hoant hiniennoù da grediñ, da lavaret zoken, ha va gwreg da gentañ.

 

Ha Gwenole a yae gant e hent, sonn ha sart : ne oa ket mestr d’e blijadur, d’e levenez dre ma soñje e vije hepdale re-bell, maer en e barrez. Ha penaos ’ta ne vije ket maer ? Gwir eo ne ouie na skrivañ na lenn nemet war un tamm bara hag ur grampouezenn ; met a-hent-all, daoust ha n’eo ket eñ en dije an enor da gas d’an Enez Sizun ar c’hentañ penn-kezeg a vije bet eno a-viskoazh ? Hag e dammig kalon a dride, a biltrote dindan e chupenn, pa soñje e oa ar marc’h bihan aze e-barzh ar vi kazeg, skoulmet mat en e vouchouer-fri, a-istribilh ouzh e zorn.

Koulskoude, evel

         Gant amzer ha dre bilpazañ
         E reer an hent ar pellañ.

Ha setu hor C’haper da droiñ un tammig er-maez an hent evit... dizourañ, respet deoc’h, ouzh ur vodenn lann, e-harz ur bern mein. N’ouzon dare penaos, met e vouchouer hag en doa koachet dindan e vrec’h a risklas ; hag, a-barzh ma c’hellas Gwenole Mellfaout diarbenn an taol, e kouezhas d’an douar a-stok.

– Salver Doue, eme ar C’haper, emaon rivinet ! Sur a-walc’h ar vi a zo rannet ha ne deuio ken da vat !

Hag e stouas da dapañ e vi kazeg. Siwazh, siwazh !... Ar sitrouilhezenn he doa stoket ouzh ur beg maen hag a oa digoret dre an hanter... An dour a redas bilh-bilh eus daoulagad Gwenole, kement e klemmas.

Hogen, ur c’had hag a oa hanter-gousket en he gwele, e-kreiz ar vodenn lann, a zihunas a-grenn o klevet trouz ha klemmoù, hag hi ken buan d’en em zifretañ kuit ac’hano, gwellañ ha buanañ m’her gouie ober ! Ar C’haper, ha n’en doa ken soñj nemet en e vi kazeg (hag en enorioù siwazh ! kollet) her gwelas o tilammet kuit. Hag eñ war he lerc’h ivez ; met re lovr e oa e zivesker e-skoazh re al loen besk divskouarn hir...

Hag e glemmoù a yae en-dro pounneroc’h ha war washaat.

– Setu aze, emezañ, en ur zifronkañ etre daou bennad leñvañ, setu aze ar pezh am eus kollet ! Na lijer e oa va ebeul bihan, hag eñ c’hoazh o paouez dont er-maez eus ar vi ! Pebezh louan en dije graet hennezh ! A, Salver benniget !... Daoust d’ar pezh a c’hellfe va gwreg randonañ din, evit ar bloaz a zeu e tistroin adarre da Foar Hanter-Ebrel da Gemper-Korantin ; ha, kousto pe gousto, ur vi kazeg a brenin c’hoazh, kentoc’h daou eget unan zoken ; rak sklêr eo da’m daoulagad, mar gellan kaout ur marc’h en Enez Sizun, hep mar ebet me ’vo lakaet da ver e-lec’h « Tonton François ».

Ha war gement-se, Gwenole Mellfaout, trist e benn, mezhek ha kouezhet e glipenn, a gemeras e hent etrezek Douarnenez.

Antronoz, pa zegouezhas er gêr, en Enez Sizun, pa gontas e droioù da Vari-Gaid, ar fur-sod a glevas pedennoù ha sermonioù digant e « Hini Gozh ». Rak houmañ, ret eo krediñ, n’he doa ket fiziañs er vioù kezeg !...

A ! paourkaezh Gwenole Mellfaout !! Kaper droch, droch ken a rae flav !!!